Waxaa uu burburkii iyo dhibaatadii laga dhaxlay dawladii Siyaad Bare ay keentay in Somalidii u dhoofi jirtay wadamada carabtu ay u diga rogtaan in ay Yurub iyo Waqooyiga Ameerica ay waydiistaan qaxoontinmo oo ay wadamadasi tagaan waxaana la sheegay in 90kii ay ahayd wakhtiyadii u horreeyyee somalidu badankeedu ay soo galeen ama u soo haajiraan dibadaha .

Hadaba kala fogaanshahaas ay kala fogaadeen Bulsho wayntii soomaliyeed ayaa waxa ay saamayn wayn ku yeelatay Qaybaha kala duwan ee bulshada Gaar ahaan waxa ay si toos ah u taabatay arintaasi Dhalinyarada oo iyagu u badnaa dadka dhoofayayey iyo kuwa laga dhoofayeyba.

Hadaba su’aasha meesha taal ee qof wal oo masuul ahi uu is waydiinayaa ama garaad lahi waa Maxaa kala haysta Dhoofka iyo Dhalinyarada ?

Su'aashaas jawaabteeeda waxa aynu u kala qaadi doonaa dhawr jawaabood in aan ka baxiyo bal in aan isku dayo

Waxyaabaha ugu waawayn aniga oo soo qaadanaya ayaa waxa wakhtiyadan iyo kuwii in yar oo mudo ah ka horeeyayba soo badanaaya Dhalinyarada Arimaha Dhoofka ka hadla kana sheekaysta waxa ku taxaluuqa uun dhoof

Waxa muhiim noqotay horta in la ogaado waxa loo dhoofo waxa ay tahay? Su’aashaas jawaabteeda oo aan u bandhigay dhalinyaro badan oo mutacalimiin ah iyo kuwa garaad badanka waxa ay jawaabahii ay ka baxinaayeen iskugu soo biyo shubatay dhawr kan arimoood ee soo socda.

• Doonis dhaqaale iyaga oo ka fakira in mesha ay tagayaan ka dhaqaale iyo nolol fiican tahay sababata oo ah waxa ay og yahiin dalkoodii camal la’aanata ka jirta iyo noloshiisa balse waxa ay hilmaameen wax badan oo aan ku xidhnaynin arimahaas

•  Iyaga oo ka fakira in ay helayaan shaqoouyin fiican oo dhaama badiba kuwa yaala wadama Africa,balse waxa iyaduna xaqiiqa ah in shaqooyinka laga qabto wadamadaas horumaray ay u badan yahiin kuwa xoog inta si kale u shaqaysaana ay iska yar tahay.

• Raadin aqoon iyo waxbrasho fiican waana arinta ugu muhiimsan ee runta ah waayo xaga aqoonta wax badan oo horumar ah ayay ka sameeyeen wadamdaas horumaray ee badanka dhalinyardu u dhoofo waayo aqoonto waa shayga kali ah ee ay muhiimada siiyeen wadamaasi sidii ay u horumarin lahayeen dhalinyaraduna waxa ay badanka door bidaan in ay waxbrashadaasi raadsadaan oo u haajiraan goobahaas ay is leeyahiin waa dhaantaa ta wadanka taal

• Guurka iyo Jacaylka oo ah ta ay u badan yahiin dhalinyardu waayo waxa mudooyinkan dambe soo badanaayey guurka ka dhex dhaca gabadha ama wiilasha kala jooga laba qaaradood oo dunida ah waxaanay arintaasi in badan sahashay oo fududaysay in dhalinyaro badani ay u dhoofaan oo tagaan wadamada reer Yurub iyo Maraykankaba iyo waqooyigiisaba,guurkaaasina waxa uu noqday biriijkii lagu taagaayey ama aallad fura u ah u haajirida wadamaaasi.

• Baadi goobaka dhalinyaradu ay baadigoobayaan in ay helaan waayo aragnimo iyo khibarad badan oo ay u leeyahin wadamo badan sababta oo ah waxa ay markba kuu soo qadimayaan maah maahdii soomaliyeed ee ahayd (NIN AAN DHUL MARIN DHAAYO L’A) waayo mar walba waxa ay dhalinyardaasi kuu sheegayaan in dhulka ay soo mareen iyo kuwa ay joogaanaba waxa ay ka faaiideen ay tahay wax badan oo noloshooda ay hore u arkin ama la yaabaan.
• Waxa kale oo aan iyaduna meesha ka maqnaynin fikarda dad badani ay ka haystaan dibadaha sida ay yahiin iyaga oo ku odhanayaana xaga deegaanka iyo quruxda sida dalka loo horumariyay ay uga horeyso wadamaday ka yimaadeen ama ku soo noolaan jireen .

Hadaba arintu si kastaba ha ahaatee hadii aan waxooogaa ka yar taabtaabtay siyaabaha loo dhoofo iyo faaiidooyin ay sheegeen dad badani,waxa iyaduna jirta in faaiidooyinkaa lagu qabo dhoofka ay dhinac socdaan dhibaatooyin waa wayn oo saaamayn wayn ku leh bulshadii soomaaliyeed gaar ahaan dhalinyarada oo ah kuwa wax badan u nugul iyo waliba kuwa badan oo ku hamiya in ay mar uun ka dhabeeyaan hamigooda ah in ay mar uun dhoofi doonaan
Hadaba waxa aynu iyadana in ay wax ka odhan doonaa ama eegi doonaa waxyaabaha caqabadaha ama dhibka ah ee dhoofka iyo dhalinyarada kala haystaa waana kuwan sidaan ka soo ururiyay dhalinyaro badan oo dhooftay iyo kuwa kale oo aqooon fiican u leh arintaasi.

• Doorsoomida dhaqanka fiican ee somaalida oo ah isbadakada ugu xun xun ee ku dhaca dhalinyarada maxaa yeelay waxa ay ka tagaan dhaqankii iyo Hidahii fiicnaa waxa ayna qaataan nidaamka dhaqan dhaqaale ee wadanka ay joogaan sida uu yahay iyaga oo marka aad waydiiso waxa sababay in ay dhaqankoodii ka tagaan oo qaataan ku kale ay kugu jawaabayaan ama ay ku odhanayaa jawaab aad in badan diidayso oo maskaxda fayowi aanay qaadan Karin taasi oo ah (HADII AAD TAGTO DAL LAGA WADA IL LAA’YAHAY ISHAA LA ISKA RIDAA) iyo kuwa aan dhaamin oo kale .

• Diinta oo aan aad looga baran amaba ugu yar wadamada reer galbeedka taasina waxa ay dhib wayn ku noqotay qoysas badan in ay ku dhacdo arimo aad u xun xun oo aan afka laga sheegi Karin oo ah diin doorsoon ku dhaca ubadkooda,waxa kale oo arintani ay si gaara u taabatay dhalinyarda oo u nugul wax badan oo is badal ah oo ka dhacaaya dunidan (Globalalization) ka noqotay ,waayo waxa ay waayeen Aas aaskii diinta lagu baran jiray sida Malcaamad quraankii iyo madarasadahii laga baran jiray oo dhan ,iyo waliba taasi oo ay u dheer tahay waalidka oo mar walba ka mashquulsan ubadkooda oo aan u helin wakhti fiican oo ay ku baraan ama uug sheegaan wax badan oo ay tari kari la’haayeen,dhibaatadani waa mid maxali ah oo si gaara iyo si guudba u taabata dhalinyarada.

• Is fahan la’aan ka dhex abuuranta dhalinyarada iyo bulshda ay la nool yahiin iyo is fahan la’aan kale oo ka dhex aloosanta dhalinyarada iyo waalidkood taasi oo ay in badan sabab ay u tahay dhaqanka iyo bulshda ay u tageen oo u nool ama u dhaqma qaab ka duwan kuwii ay yaqaaneen dhalinyaradu,dabadeed waxa dhaci kara in dhalinyaro badani ay qaataan ama u dhaqmaan siday ka arkaan bulsho kale taasina ay sabab u noqoto khilaaf laxaad leh oo ka dhex dhaca iyaga iyo waalidkood,arintani waa mushkiladaha ugu badan ee ka dhaca wadamada reer galbeedka waxaanad magaalooyinka waa wayn aad ku arkay’saa dhalinyaro badan oo lagu odhanaayo dhaqan celis iyo diin bararsho ayaa loo keenay dalkoodii hooyo ee ay ku bar bareen

• Bohol-yow (home sick),ay u soo bohol-yoobaan dhalinyaradu dhulkoodii hooyo waayo dhalinyarada oo ka mid ah bulshada kuwa ugu xisaha badan hadba waxii wakhtigaas jooga ayaa in badan marka ay maqlaan ama looga sheekeeyo horumar badan oo laga sameeyay dalkoodii, waxa ay higsadaan ama ku hamiyaan sidii ay bal arintaasi u soo ogaan lahaayeen taasina waxa ay sababtaa in uu ku dhaco bohol-yow

Haddaba arintu si kastaba ha ahaatee waxa aynu ka soo sheekaynay oo aynu yar taa taabanay arimo badan oo faaiidooyin iyo kharaaraeba iskugu jira hadaba waxa aan odhana karnaa dhoofku waa midi laba af l’e waayo waa hadaba sida looga faaiidaysto isaga oo aan la hilmaami Karin waxii alle qoray oo iska qoran.
Dhanka kale marka aad iyadana eegto mushkiladaha oo in badan ka badan faaiidooyinka waxa kuu cad oo aad ogaanaysaa in mushkiladaasi ay garan karaan oo kali ah cida ay arintani si guud iyo si gaaraba u saamaysay,waaxaaana hubaal ah in qoysas badani ay ka shaleeyaan wax badan qoysas kalena ku taamaan sidii ay ubadooda u dhoofin lahaayeen.

Guntii iyo gababagadii waxa aan maqaalkan ku soo gunaadnadayaa laba qodob oo kale ah in la helo maskax fayow oo garaad leh oo aqoonteediina leh taasina waxa ay in badan wax ka tari kartaa mushkilado badan oo dhaca waayo waxa aan arintaasi sabab u ga dhigayaa in dhalinyarada wadamada reer galbeedka jooga ee magaca iyo sumcada lehi ay yahiin oo kali ah kuwa aqoontoodu ay ka badbaadisay mushkilado badan oo ah kuwa lagu guban karo waxaanay salaan ama biriij ay ku talaabeen ka dhigteen aqoonta uu ilahay ku manaystay,halka dhalinyarda aan aqoonta lahayni ay yahiin kuwa badanaaba dhex dabaasha ama quusa dhib iyo mushkilad wal oo dhacda iyaga oo waaya aqoon iyo garaad fiican oo ay ku maareyaan arimaha noocas oo kale ah

Khaalid Jaamac Ahmed (Qodax)

Business Administration Department

University of Hargeisa

Allah Mahad Leh