Marka aad aragtid cinwaanka qoraalkan waxaa laga yaabaa inaad markiiba isweydiiso ujeeddada ka dambeysa magaca, ama ay naftu muhato ogaanshaha cabashadaa weyn ee ardaygu tabanaayo.

Waxaan marka hore jeclahay inaan ku xuso halkan sharafta, mudnaanta, iyo qaddarinta aan u hayo macallinka meel uu joogaba. Macallinku waa shaqsiga uu arday walba uu maanka ku hayo waqti walba, waayo aqoonta iyo mahadhada uu ka kasbaday ardaygu ayaa xusuusisa macallinkiisa tallaabo walba eeuu qaado noloshiisa.

Waxaa jirta oo aynu aqoonsanahay dhamaan ardaydeenni Somaliland ama Somaliabadanaa wax ku dhigatay oo aan anigu ka mid ahaa, in si gaaar ah wax loogu dhigi jiray taa soo ka duwan sida aynu kala kulannay qurbaha.

Wax layaab leh maaha waayo dal walba ama institution walba wuxuu leeyahay siyaabo/methods andapproaches goonni ah oo ay duruustooda u dhigaan.
Waxa inta badan ku adkaataardaydaydeena la qabsashada hababkaa cusub ee aan loo diyaarin khaasatankuweena qurbaha wax ka baranaya.Haddaba, waa maxay kala duwanaanshahaasi? Waxaa barbaarinteenu taclimeed ahaydmid ku sallaysan badanaaba xafiddaada/memorization kaas oo aynu ku bilawno yaraanta iyo dugsi quraanka. Habkan oo ah mid ay badanaaba carruuta yar yariisticmaasho marka ay yar yihiin. Waxaa culimada falanqaysa arrimahan LiteracyLearning Processes ka ay yidhaahdaan xafiddaadu waa kartida ugu horreeysa eemaskaxda yari adeegsato.

Waxa taa inoo dheerayd innaga oo dugsi quraanka ka siibaranna xafiddaad xad dheer leh, u noqotana nafteena xirfad muhiim ah oo aynudheer nay dadka kale.Haddaba waa maxay waxa inaga maqan ee aynu schooladi ka weynay markaynubilownay. Schoolada waxay halkii badanaaba ka sii waadeen xafidaadii oo aynuxafidnay buuggaagtii textbooks duruustu ku taalay, iyo sharaxii macallinka.

Macallinkeenni innama weydiin haddaynu wax ka naqaan maaddadaa ama duruustamaalinta la qaadanayo ee innagu cusub waayo qof waliba wuxuu leeyahay aqoon ugaar ah/prior knowledge uu ku cabbiro ta la midka ah ee la dhigayo.

Macallinkusidoo kale inoo ma dirin inaynu maskaxdeenna isticmaallo oo soo baadhno wixiimacluumaad ah ee dheeraad ah ee ku saabsan subject la dhigayo. Macallinku sidooma siin forum ama dood ku saabsan subject oo ardayda dhextaala /cooperativelearning, taas oo sii weynayn karta aqoon iswedaarsiga ardayda dhaqangalna unoqonaysa.Macallinkeenii wuxuu raacay manhajkii iyo qaabkii uu kii ka horreeyey, ama macallinkiisii uu wax ugu soo dhigay.

Waxaynu odhankarnaa oo kale waxaaba sidaaaha education system keena.
Wuxuu macallinku dhigi jiray waxa ku qoran textbookkaas oo aynu innaguna aynu sidiisa u xafidi jirnay iyadoon aynaan isweydiin ama su’aalo weydiin /critique macallinka ama qoraalkaba. Macallinkeennu wuxuu ahaa kakeliya ee hadla/teacher centered ee aan siinin iskuna deyin in maskaxdan cusubee hor fadhida uu ka shaqaysiiyo.

Waxaynu ardaydu ahayn maskax wax uun lagukaydiyo, laakiin aan la eegin siday wax u baranayso ama u fahmayso/thecomprehension process. Waxyaabaha uu macallinkeennu ina weydiin karay waxaa kamid ah isagoo ogaada aqoonteena subject ka, mala awaalkeena/prediction intaanla bilaabin akhriska, la faaqido mala awaalka, iyo iyadoo aakhirka lays barbardhigo doodihii ardayda iyo conclusion/dhamaadka subject ka.

Waxaan jeclahay inaan ku daro arrimahii iga gaadhay shaqsiyan markaan qurbahatacliinta u imid. Wuxuu macallinkaygu maalin I weydiiyey inaan soo akhriyobuug, ka dibna aan review ku sameeyso. Wuxuu isna mid kale ii diray inaan 3chapter soo akhriyo oo aan summarize gareeyo oo ka hadlo waxaan akhriyey. Waxaaisla semestarkaa la doonayey inaan akhris ku sameeyo xiisad joogtay/currentaffair inaan u ruuriyo oo aan ka dib qaar ka mid ah aan critique ka qoro.Waxaan si toos ah ugu sheegay macallimiintii inaanan wax training ah u lahaynhababkan ay igadoonayan oo aan macallinkayga wuxuu yidhaa, iyo wuxuu qoro uunaan dhigan jiray xafidina jiray. Lamay yaabin oo qaarkood way la socdeendunida iyo hababkaa waxbarasho. Waxaa se aniga aad iigu adkaatay isticmaalkaMASKAXDAA aanan weli sida heerkaa ah aanan u isticmaalin.

Waxay iguna qaadatayin muddo ah inaan ka soo kabto xirfadahaa aan aqaanay. Waxay arrintanqoraalladan kelida ah ee lagaa doonaayaa idaba socdeen ilaa Graduate schooladaoo ah iyagu dhaar aan cidiba wax kuu dhigayn ee aad adiguun aad wax qorayso ooaad doonayso/reseach isdaba joog ah.

Waxan jeclahay inan ku soo gunaanado taa in ay maskax weliba ay u baahan tay in laga shaqaysiiyo intay yartay, oo lagu barbaariyo fekerka, iyo is maamulkeeda.Macallinkaygii qaaliga ahaa wuxuu illaabay inuu xusuusto inaan maskax leeyahay.Mid wax kaydisa miisaantana aqoonta ku xeeran. Markaa waa in aynu dhallinteena uxorreeynaa inay ka doodaan waayaha ku xeeran, una ogolaanaa inay si xor ah uyidhaahdan siday iyaga latay.

Waxaa iyana loo baahan yahay inaan wax kabeddelno habka wax dhigista dhulkii ee aan ardaygu macallinka uun sugin, ee uumacallinku ka shaqeeysiiyo maskadxaa cusub, siiyana/student centered waqti ayisku weydaarsadaan fikradahooda, soona bandhigaan fikradooda gaarka ah.

Mohamed Sudi Hassan
Education Analyst

Boston, USA